Raport: Kim jest prawnik firmowy w Polsce

Prawnicy firmowi to krystalizująca się odrębna specjalizacja zawodowa – oprócz znajomości prawa wymaga się od nich umiejętności biznesowych.

Taki obraz wyłania się z  badania sondażowego przeprowadzonego przez Polskie Stowarzyszenie Prawników Przedsiębiorstw wspólnie z kancelarią PwC Legal wśród dyrektorów działów prawnych i prezesów zarządów firm.

Raport z sondażu „Prawnicy przedsiębiorstw – dziś i jutro” opisuje rolę,  jaką pełnią oni w firmach działających w Polsce, pokazuje przemiany obejmujące ich funkcje i zadania.

Kim jest zatem dziś ów in-house lawyer?

– Badanie pokazuje odrębną tożsamość i specyfikę pracy prawnika przedsiębiorstwa. Jesteśmy trochę inni, dlatego że w firmach oczekuje się od nas czegoś więcej niż samej tylko wiedzy prawniczej. Naszą rolą jest być takim prawnikiem plus. W porównaniu z ankietą przeprowadzoną przez nasze stowarzyszenie przed dwoma laty, w tym najnowszym badaniu jeszcze bardziej widoczny jest silny trend wzmacniania pozycji szefa działu prawnego w strukturze przedsiębiorstwa i rozszerzania jego roli o funkcje zaufanego doradcy biznesowego zarządu i menedżerów – mówił Waldemar Koper, prezes PSPP, podczas prezentacji 23 czerwca 2016 r. raportu z badania.

– Badanie potwierdza, że naturalnymi partnerami in-house’ów są kancelarie prawnicze, które wspierają przedsiębiorstwa swoją specjalistyczną wiedzą prawną – stwierdziła Ewa Szurmińska-Jaworska, partner zarządzający kancelarią PwC Legal.

Prezentujemy najważniejsze wyniki badania opisane w raporcie „Prawnicy przedsiębiorstw – dziś i jutro”.

Dyrektor i jego dział prawny

• Większość dyrektorów działów prawnych to radcowie prawni, niewielką grupą są adwokaci, 10 proc. ankietowanych wskazało na inne kwalifikacje.

• W prawie 74 proc. firm, których przedstawiciele brali udział w badaniu, działy prawne zatrudniają od 1 do 5 osób, w 24 proc. zespół liczy od 6 do 20 osób, w co pięćdziesiątej – ponad 20 osób. Są to głównie radcy prawni oraz absolwenci studiów prawniczych bez uprawnień zawodowych (często aplikanci).

• W 42 proc. firm w ostatnich trzech latach nie zmieniła się liczba prawników, w 40 proc. ich zatrudnienie nieco wzrosło, a w 16 proc. zmniejszyło się. Zwolnienia były najczęściej skutkiem ograniczania kosztów. Największą stabilność wykazywały działy prawne w największych firmach, te średniej wielkości najczęściej zwiększały zatrudnienie, ograniczały je mniejsze przedsiębiorstwa. Zwiększyć liczbę pracowników w dziale zamierza 37 proc. respondentów, spadek zatrudnienia prognozuje 6 proc., większość dyrektorów działów prawnych przewiduje stabilizację.

• W działach prawnych wzrosło ostatnio zapotrzebowanie na prawników specjalizujących się w określonej dziedzinie prawa (zaobserwowało to 77 proc. dyrektorów), spadło – na osoby o kompetencjach ogólnych. Działy prawne poszukują też jednak młodych prawników bez doświadczenia zawodowego.

• Pozycja dyrektora działu prawnego wzmocniła się. Nieco ponad połowa badanych podlega bezpośrednio prezesom spółek, niespełna 20 proc. innym członkom zarządów, 17 proc. – regionalnym dyrektorom prawnym. W badaniu przeprowadzonym przez PSPP w 2014 r. na podległość prezesowi wskazało 43 proc. ankietowanych, 20 proc. – podlegało dyrektorowi regionalnemu, 19 proc. – członkowi zarządu. Dyrektor finansowy był wówczas zwierzchnikiem 12 proc. respondentów, obecnie – 5 proc.

• 81 proc. uczestników badania stwierdziło, że zakres ich zadań rozszerzył się w ostatnich trzech latach, 14 proc. nie widzi zmian, a 5 proc. zadeklarowało, że ma mniej pracy niż kiedyś. Więcej obowiązków mają zwłaszcza zatrudnieni w firmach międzynarodowych oraz średniej wielkości.

• Wyniki badania potwierdziły znacznie większą wagę działalności prawniczej dyrektorów działów prawnych przedsiębiorstw niż ich roli menedżerskiej. Podstawowym ich zadaniem jest świadczenie pomocy prawnej oraz współpraca z klientami wewnętrznymi. Mniej czasu przeznaczają na zarządzanie ludźmi oraz nadzór nad współpracą z kancelariami. Zdaniem respondentów to będzie się zmieniać.

• Najważniejsze zadania działów prawnych to (kolejno): przygotowywanie i opiniowanie umów, wsparcie prawne zarządu i reprezentowanie swoich firm w sądach. W badaniu PSPP z 2014 r. na trzecim miejscu znalazły się sprawy z zakresu prawa pracy. I wtedy, i teraz, na końcu jest obsługa transakcji fuzji i przejęć oraz kwestie podatkowe. 75 proc. ankietowanych prezesów spółek oraz 70 proc. dyrektorów prawnych nie przewiduje w najbliższym czasie angażowania działów prawnych w nowe aktywności. Jednak 25 proc. prezesów i prawie jedna trzecia dyrektorów (głównie największych firm) uważa inaczej – wskazywali m.in. na działania międzynarodowe, zarządzanie projektami, nadzór nad przestrzeganiem regulacji wewnętrznych.

• 57 proc. prezesów deklaruje, że model obsługi prawnej w ich przedsiębiorstwach nie zmieni się w najbliższych trzech latach. Ponad 25 proc. prezesów i niemal 20 proc. dyrektorów uznało, że więcej zadań będzie przekazywanych kancelariom. Według 4 proc. prezesów i 21 proc. dyrektorów outsourcing usług prawnych się zmniejszy.

Dyrektor i kancelarie

• Niemal 60 proc. respondentów regularnie współpracuje z kancelariami prawnymi, 36 proc. – w zależności od potrzeb. Najrzadziej podejmują współpracę najmniejsze firmy.

• Za największą korzyść z takiej współpracy uczestnicy badania uznali specjalistyczną wiedzę kancelarii zewnętrznych w różnych dziedzinach prawa. Doceniono fachową ekspertyzę oraz wysoką efektywność pracy.

• Kancelarie wynajmowane są przede wszystkim (kolejno): do obsługi spraw sądowych, fuzji i przejęć, podatków i w dziedzinie prawa pracy. W badaniu PSPP z 2014 r. były to (w kolejności): procesy sądowe, obsługa w zakresie prawa handlowego i sprawy windykacyjne.

• W 38 proc. firm kancelarię do współpracy wybiera dział prawny bez żadnych procedur. W 19 proc. – stosowane są konkursy lub przetargi. W takiej samej liczbie firm zewnętrznych prawników wskazuje zarząd lub inny klient wewnętrzny.

• Największy wpływ na wybór kancelarii mają jej specjalizacja i reputacja, a oprócz tego wzajemne relacje prawników wewnętrznych i zewnętrznych. Cena usługi znalazła się na trzecim miejscu wśród kryteriów wyboru. Na ostatnim natomiast – pozycja kancelarii w rankingach.

• Wśród sposobów wynagradzania kancelarii za pracę najczęstszym okazała się płatność za konkretny projekt. Na drugim miejscu były stawki za godzinę pracy, na trzecim – ryczałt. W badaniu PSPP z 2014 r. tyle samo respondentów deklarowało, że rozlicza się przy pomocy stawek godzinowych, ile wskazywało na wynagradzanie za projekt.

• W 45 proc. badanych firm roczny budżet na zewnętrzną obsługę prawną wynosi mniej niż 400 tys. zł, 20 proc. ma do dyspozycji od 400 do 800 tys. zł, a 11 proc. przedsiębiorstw przeznacza na kancelarie ponad 2 mln zł rocznie. Polskie mają generalnie mniejsze środki od międzynarodowych.

• Jako powody zakończenia współdziałania przedsiębiorstwa z kancelarią 76 proc. uczestników badania podało niską efektywność współpracy oraz utratę zaufania. Na trzecim miejscu znalazły się kwestie finansowe – wykorzystanie budżetu na obsługę zewnętrzną, redukcja kosztów. Przyczyną zakończenia współpracy może być również odejście kluczowych prawników (partnerów)z kancelarii.

• 68 proc. ankietowanych nie planuje zmiany zakresu współpracy z kancelariami, 18 proc. zamierza go ograniczyć. Natomiast 11 proc. planuje zwiększyć go o 10 do 30 proc., kolejne 3 proc. – o 30 do 50 proc.

Dyrektor i technologia

• Zdaniem większości ankietowanych spośród nowoczesnych narzędzi informatycznych ważną role w ich pracy odgrywają przede wszystkim Internet, technologie elektronicznego obiegu dokumentów oraz digitalizacja zarządzania wiedzą. Na aplikacje mobilne wskazał co piąty. Zdaniem młodszych respondentów rośnie rola mediów społecznościowych oraz analityki dużych zbiorów danych.

• Według większości uczestników badania wykorzystywanie nowych technologii zwiększa efektywność i mobilność  pracy oraz zdobywania wiedzy. Zdaniem 29 proc. wpływa na obniżenie kosztów, 12 proc. uznało, że wspomaga  budowę wizerunku nowoczesnego prawnika.

• Nikt z ankietowanych nie zaufałby całkowicie opinii prawnej wygenerowanej przez systemy informatyczne. Dopiero po dodatkowym sprawdzeniu przez prawnika zaakceptowałoby ją 60 proc. respondentów, ale pozostali w żadnym wypadku nie uznaliby jej za wiarygodną.

Dyrektor i jego pozycja

• Badani oceniają, że rośnie prestiż profesjonalny dyrektorów działów prawnych – w opinii 90 proc. ankietowanych stają się oni kluczowymi prawnikami w przedsiębiorstwie.

• Według 77 proc. badanych praca prawnika w przedsiębiorstwie wymaga szerszych i bardziej zróżnicowanych kompetencji niż prawnika z kancelarii. Konieczność posiadania innego zestawu umiejętności (wiedza ekonomiczna i biznesowa, kompetencje menedżerskie ) silniej od  dyrektorów działów prawnych akcentowali prezesi zarządów. Według  dyrektorów najbardziej pożądane u prawników firmowych są umiejętności komunikacyjne i biznesowe.

• Barierami, które zdaniem dyrektorów przeszkadzają we wzmacnianiu roli działów prawnych w firmach, są przede wszystkim problemy z rozumieniem istoty biznesu przez prawników, niedostateczne zrozumienie przez nich celów biznesowych przedsiębiorstwa i koncentracja wyłącznie na kwestiach prawnych.

• Utrudnienia pojawiające się poza działem prawnym to m.in. niska świadomość prawna specjalistów z różnych działów biznesowych oraz wśród kadry menedżerskiej, nadmierna chęć działów biznesowych do realizowania swoich celów, bez zrozumienia ryzyk prawnych. Respondenci wskazywali również, że kultura i struktura organizacyjna firmy nie zawsze odzwierciedla rangę i znaczenie prawników. Opisane problemy w zasadzie pokrywają się z tymi, które   wskazali uczestnicy badania przeprowadzonego przez PSPP w 2014 r.: instrumentalne wykorzystywanie doradztwa prawnego, naciski na sporządzanie określonych opinii oraz przeświadczenie, że dobry prawnik zawsze wybroni firmę.

• Szefowie działów prawnych obserwują wzrost roli doradczej prawników w podejmowaniu strategicznych decyzji w przedsiębiorstwach. M.in. współtworzą procesy biznesowe, stają się członkami zespołu biznesowego.

• Coraz silniej krystalizuje się samoświadomość członków środowiska prawników firmowych. Dyrektor działu prawnego w firmie jest przede wszystkim doświadczonym prawnikiem, jednak w przyszłości będzie stawał się także menedżerem.

Badanie przeprowadzono w maju 2016 r. – internetowe ankiety wypełniło ponad 160 dyrektorów działów prawnych oraz prezesów firm.

To już drugi taki sondaż. Pierwszy, z 2014 r., w którym ankiety wypełniło 100 respondentów, zaowocował raportem, który pokazał m.in., że dyrektor firmowego działu prawnego to dobrze opłacany, doświadczony profesjonalista, kierujący kilkuosobowym zespołem, a jego zadaniem jest nie tylko chronić biznes przed pułapkami prawnymi, ale także aktywnie wspierać jego rozwój.

Ireneusz Walencik

i.walencik@rynekprawniczy.pl